Olejki eteryczne w domu — jak działają, jak stosować i czego unikać?

Zapach lawendy który natychmiast odpręża. Mięta która budzi o poranku lepiej niż kawa. Eukaliptus który przy przeziębieniu robi cuda z oddychaniem. Olejki eteryczne działają — i to szybko. Nie bez powodu aromaterapia przeżywa dziś renesans. W czasach gdy stres jest normą a nie wyjątkiem, naturalne metody wspomagania relaksu i dobrostanu zyskują na popularności. Zanim jednak zaczniesz, warto wiedzieć jedno: nie każdy „olejek zapachowy” to to samo co „olejek eteryczny”. Ta różnica ma znaczenie — i od niej zaczniemy.

Olejek eteryczny a zapachowy — ważna różnica

Olejek eteryczny (ang. essential oil) to naturalny, skoncentrowany ekstrakt roślinny pozyskiwany bezpośrednio z roślin. Zawiera aktywne związki biologiczne które wpływają na organizm.

Olejek zapachowy (ang. fragrance oil) to często syntetyczna kompozycja zapachowa — ładnie pachnie, ale nie ma właściwości terapeutycznych olejku eterycznego. Nadaje się do świec i dyfuzorów zapachowych, ale nie do masażu czy aromaterapii.

Przy zakupie szukaj oznaczenia „100% naturalny olejek eteryczny” lub „essential oil”. Sama nazwa „olejek zapachowy” bez tych dopisków to zazwyczaj wersja syntetyczna.

Jak powstają olejki eteryczne

Olejki pozyskuje się z różnych części roślin — kwiatów, liści, kory, korzeni, skórki owoców, żywicy lub nasion. Metoda ekstrakcji zależy od surowca:

Destylacja parą wodną to najczęstsza metoda. Para wodna przepuszczana przez surowiec roślinny uwalnia olejek, który następnie skrapla się i oddziela od wody. Tak powstają olejki lawendowy, różany, eukaliptusowy i większość ziołowych.

Tłoczenie na zimno stosuje się głównie do owoców cytrusowych — cytryny, pomarańczy, grejpfruta, bergamotki. Skórka owocu jest mechanicznie wyciskana, co uwalnia olejek eteryczny.

Ekstrakcja rozpuszczalnikiem stosowana jest do delikatnych kwiatów (jaśmin, róża) które nie znoszą wysokich temperatur destylacji. Efektem jest tzw. absolutum — bardzo skoncentrowany ekstrakt.

Jak działają olejki eteryczne — mechanizm

Olejki eteryczne działają na organizm dwoma głównymi drogami:

Droga węchowa to najszybsza i najlepiej zbadana. Cząsteczki zapachowe docierają przez nos do receptorów węchowych, które bezpośrednio łączą się z układem limbicznym — częścią mózgu odpowiedzialną za emocje, pamięć i reakcje na stres. To dlatego zapach lawendy może wywołać natychmiastowe uczucie spokoju, a mięta — pobudzenie i koncentrację.

Droga skórna ma znaczenie przy masażu i kąpieli. Aktywne składniki olejku wchłaniają się przez skórę i trafiają do krwiobiegu. Dlatego rozcieńczenie jest absolutnie obowiązkowe — nierozcieńczony olejek eteryczny na skórę może wywołać podrażnienie, oparzenie chemiczne lub reakcję alergiczną.

Metody stosowania olejków eterycznych w domu

Dyfuzor ultradźwiękowy to dziś najpopularniejsza metoda. Urządzenie rozpyla wodę zmieszaną z kilkoma kroplami olejku w postaci chłodnej mgiełki. Nie podgrzewa olejku, dzięki czemu zachowuje jego właściwości. Do dyfuzora wystarczy 3–5 kropli olejku na 100 ml wody. Czas działania: 30–60 minut, potem przewietrz pomieszczenie.

Kominek zapachowy na świeczkę to tańsza alternatywa. Podgrzewana woda z olejkiem paruje i aromatyzuje pomieszczenie. Wadą jest że wysokie temperatury częściowo niszczą aktywne składniki olejku. Dodaj 5–10 kropli do wody w miseczce kominku.

Kąpiel aromaterapeutyczna działa dwutorowo — przez skórę i drogi oddechowe. Nigdy nie wlewaj olejku bezpośrednio do wody — nie rozpuszcza się w wodzie i może podrażnić skórę. Najpierw zmieszaj 5–10 kropli z łyżką oleju bazowego (migdałowy, jojoba) lub łyżką śmietany i dopiero dodaj do wanny.

Masaż to najskuteczniejsza metoda wchłaniania przez skórę. Zawsze rozcieńczaj olejek eteryczny w oleju bazowym — proporcja to zazwyczaj 2–3 krople olejku eterycznego na łyżeczkę (5 ml) oleju bazowego. Dla dzieci stężenie powinno być jeszcze niższe.

Inhalacja to szybka metoda przy przeziębieniu lub bólu głowy. Dodaj 2–3 krople olejku do miski z gorącą wodą, pochyl się nad nią z ręcznikiem na głowie i wdychaj parę przez 5–10 minut.

Olejki do sprzątania — kilka kropli drzewa herbacianego lub cytryny dodane do wody z detergentem wzmacnia działanie antybakteryjne i pozostawia przyjemny zapach. Można też nasączyć watę w odkurzaczu kilkoma kroplami olejku jodłowego lub sosnowego.

Bezpieczeństwo — czego absolutnie nie wolno robić

Olejki eteryczne są naturalne — ale naturalne nie znaczy zawsze bezpieczne.

Nigdy nie stosuj nierozcieńczonego olejku bezpośrednio na skórę. Wyjątek stanowi lawenda i drzewo herbaciane które niektórzy stosują punktowo w małych ilościach — ale nawet to może wywołać reakcję u osób wrażliwych. Zasada jest jedna: zawsze rozcieńczaj.

Ciąża. Wiele olejków eterycznych jest przeciwwskazanych w ciąży — szczególnie rozmaryn, szałwia, tymianek, oregano, cynamon. Przed stosowaniem jakiegokolwiek olejku w ciąży skonsultuj się z lekarzem.

Dzieci. Olejki eteryczne to substancje bardzo skoncentrowane. Eukaliptus i mięta pieprzowa są przeciwwskazane u dzieci poniżej 3–6 lat. U niemowląt unikaj olejków eterycznych całkowicie lub stosuj wyłącznie po konsultacji z pediatrą.

Epilepsja i astma. Niektóre olejki (rozmaryn, szałwia, eukaliptus) mogą nasilać objawy. Osoby z tymi schorzeniami powinny stosować aromaterapię wyłącznie po konsultacji z lekarzem.

Olejki fotouczulające. Bergamotka, cytryna, limonka, grejpfrut i inne cytrusy mogą powodować przebarwienia i oparzenia słoneczne po nałożeniu na skórę i ekspozycji na słońce. Nie stosuj ich na skórę przed wyjściem na zewnątrz.

Zwierzęta domowe. Koty i psy są znacznie bardziej wrażliwe na olejki eteryczne niż ludzie — ich wątroba metabolizuje te związki inaczej. Szczególnie toksyczne dla kotów są: drzewo herbaciane, eukaliptus, olejki cytrusowe, goździk, cynamon. Jeśli masz kota — nie używaj dyfuzora z tymi olejkami lub rób to tylko w zamkniętym pomieszczeniu bez dostępu zwierzęcia.

Nigdy nie spożywaj olejków eterycznych — nawet tych opisanych jako spożywcze. Wewnętrzne stosowanie olejków eterycznych wymaga nadzoru specjalisty.

Jak wybrać dobry olejek eteryczny

Na rynku roi się od produktów które wyglądają jak olejki eteryczne ale nimi nie są. Na co zwracać uwagę:

Szukaj oznaczenia „100% pure essential oil” lub „olejek eteryczny naturalny”. Unikaj produktów opisanych tylko jako „olejek zapachowy” bez dopisku „eteryczny”.

Dobry olejek eteryczny ma podaną nazwę botaniczną rośliny (np. Lavandula angustifolia zamiast tylko „lawenda”) oraz kraj pochodzenia surowca.

Cena jest wskaźnikiem jakości. Olejek różany lub jaśminowy za 15 zł to niemal na pewno syntetyk — pozyskanie 1 ml czystego olejku różanego wymaga kilku kilogramów płatków.

Opakowanie ma znaczenie. Olejki eteryczne powinny być w ciemnych szklanych butelkach — światło i plastik degradują ich właściwości. Unikaj olejków w przezroczystych lub plastikowych pojemnikach.

Przechowywanie: w chłodnym, ciemnym miejscu, z zakręconą nakrętką. Większość olejków zachowuje właściwości przez 1–3 lata, olejki cytrusowe krócej — około roku.